Copyright (C) NRK

Denne mannen har ein draum.
Han vil reise i tid.

Men han gjer meir enn å drøyme.

Han vil finne ein praktisk måte
å bryte tidsbarrieren på.

Han er ikkje galen.
Han er ein høgt akta fysikkprofessor.

Om tida blir til ei sløyfe, -

- betyr det at vi kan
reise bakover i tid.

Å reise bakover eller framover i tid
lyder som science fiction.

Men det finst teoriar
om korleis det kan gjerast.

Ein kan ta seg til dei mest
ekstreme stadene i naturen.

Ormehòl ein måte.

Men då må ein klare å halde dei opne
lenge nok til å komme gjennom.

Eller kan vi finne ein måte
å omgå naturlovene på?

Om eg kom meg hit fortare enn lyset, -

- då kunne eg sjå inn i mi eiga fortid.

Nokre forskarar trur dei veit
korleis det kan gjerast.

Men då må dei gjere teori til praksis.

Klarer vi å manipulere
det eine fotonet, -

- kan vi påverke
det andre fotonet momentant.

Då kan vi kommunisere
raskare enn lysfarten.

Så er det den største hindringa av alle:
å finne ut kva tid er for noko.

Dersom det verkelege er notida,
og fortida ikkje lenger er verkeleg, -

- og framtida ikkje finst enno,
då er det ingen stad å fare.

Eg trur det kan bli mogleg
å reise bakover i tid.

I kvantefysikken er ingenting umogleg!

Igjen og igjen må vi endre syn på verda
etter som det blir gjort nye oppdagingar.

Så det kan vere at det å bryte den fjerde
dimensjonen berre er eit spørsmål om tid.

KLARER VI Å BYGGJE
EIN TIDSMASKIN?

Norske tekstar:
Anne Margrethe Standal

Tenk deg at du er den største
ingeniøren som har eksistert.

At du har konstruert
verdas første tidsmaskin.

Korleis klarte du det?

Kva vitskaplege prinsipp
måtte du forstå - eller bryte?

No arbeider forskarar med idear -

- som kan gjere
denne fantasien til røyndom.

Ein av dei bur her. Nesten heile livet har
han drøymt om å byggje ein tidsmaskin.

Han heiter Ron Mallett.

Eg er eit vanleg menneske som
har ein draum om å kunne reise i tid.

Det heile begynte med far.

Dette er far, Boyd Mallett, og mor,
Dorothy. Det er eg, tre år gammal.

Far var eit fantastisk menneske.

Han gav meg tekniske gåver
som gyroskop og krystallapparat.

Han var alt for meg.

Og så mista eg han, brått.

Faren var storrøykjar og døydde
av hjarteinfarkt 33 år gammal, -

- då Ron var ti år.

Ron vart knust
og søkte tilflukt i bøker.

Professor Ron Mallett
University of Connecticut
Eit år etterpå kom eg over boka
som endra alt.

"Tidsmaskinen" av H.G. Wells.

Framsida slo mot meg.

Men då eg las at forskarar veit godt
at tid berre er ein type rom, -

- og at vi kan gå framover
og bakover i tid som i rom ...

Då tenkte eg: "Dette er fantastisk!"

"Kan eg byggje ein tidsmaskin, så kan
eg gå tilbake i tida og møte far igjen" -

- "og kanskje redde livet hans."

Så målet mitt vart å prøve
å byggje ein tidsmaskin.

Tanken om å byggje ein tidsmaskin
lyder urealistisk. Ja, tilmed umogleg.

Men klarer vi å løyse visse gåter i
naturen, kan det kanskje bli mogleg.

Det blir kasta nytt lys over fenomen
som kvantesamanfiltring.

Og mørk energi og ormehòl gir gløtt inn
i eit kosmos fullt av uutnytta potensial.

Klarer vi å forstå desse gåtene,
kan vi klare å utnytte det vi alt veit:

At tidsreiser på ein måte
alt er mogleg.

10, 9, 8, 7 ...
Hovudmotoren startar ...

5, 4, 3, 2, 1, 0 ...

Faststoffmotorane tenner,
og der lettar romferja Endeavour ...

5. juni 2002.

Houston har no kontrollen.

Tre nye astronautar er på veg til
Den internasjonale romstasjonen.

Den amerikanske astronauten Peggy
Whitson forlèt jorda for første gong.

Når karrieren hennar på 15 år er over,
har ho vore utanfor fartøyet 10 gonger ...

Ho har blitt den første
kvinnelege romstasjonssjefen -

- og vore lenger ute i rommet enn
nokon annan amerikanar før henne.

No er det 3. september 2017.

Peggy kjem tilbake til jorda
for siste gong.

Totalt har ho vore i rommet
i 665 dagar.

Som om ikkje det var nok:
Peggy har meir å skilte med.

Dette er Tamara Davis.
Ho er astrofysikar, ikkje astronaut.

Så ho kan fortelje oss
om den andre bragda til Peggy.

Professor Tamara Davis
University of Queensland
Då vi skjøna at lysfarten
var konstant for alle, -

- fekk det merkelege følgjer.
Til dømes tidsdilatasjon.

Om lysfarten verker konstant for alle, -

- betyr det at tida må gå
med ulik fart for ulike menneske.

Eg skal prøve å forklare det.

Tidsdilatasjon betyr at tida ser ut til
å gå fortare eller saktare -

- alt etter kor fort ein beveger seg
i forhold til noko anna.

Det viser professor Davis
med denne likninga.

Dette er likninga Einstein sette opp -

- for å vise at tida kan vere forskjellig
for ulike observatørar.

Det er derfor astronauten Peggy
er ein vaskeekte tidsreisande.

Når ho kjem tilbake til jorda
etter eit opphald i rommet, -

- har ikkje klokka hennar
komme så langt som vår.

Altså er ho yngre enn ho
ville ha vore her på jorda.

Skilnaden er berre 0,02 sek i hennar
tilfelle, sjølv etter 665 dagar i rommet.

Men det er eit døme på ei tidsreise.

Di fortare du fer, di saktare eldest du.

Dette er ikkje vill spekulasjon.
Det er påvist igjen og igjen.

Men dette gir deg berre
ein "halv" tidsmaskin.

For du vil jo reise både
framover og bakover i tid.

Men det er lettare sagt enn gjort.

Sjølv for Shohini Ghose,
som er teoretisk fysikar.

Eg kan køyre i éin fart,
og ein lastebil i ein annan.

Professor Shohini Ghose
Wilfrid Laurier University
Objekt beveger seg med ulik fart.

Når vi nærmar oss lysfarten,
begynner klokker å gå saktare.

Det betyr at vi faktisk
kan dra inn i framtida.

Men var det mogleg å fare raskare
enn lyset, kunne vi gå bakover i tid.

Ifølgje Einstein er lysfarten
konstant og uomtvisteleg.

Shohini skal vise kva som ville skje
om vi greidde å bryte den grensa.

Lyset beveger seg raskt,
men i ein bestemt fart.

Det tek 8 min for sollyset
å nå oss på jorda.

Nokre galaksar er så langt unna
at lyset treng millionar av år hit.

Når eg slår på dette lyset ...

For ein observatør som står litt unna, -

- verkar det som det kjem momentant,
men det tek litt tid før det når han.

Om vi tenkjer oss dette i sakte kino ...

Og at Shohini kunne
fare fortare enn lyset ...

Då ville ho vere
på ein underleg ståstad.

Om eg kom hit fortare enn lyset, -

- ville eg sett at lyset ikkje har nådd meg.
Eg ville sett at lyset vart slått på.

Og fordi alt lys har lik fart, ville ho òg
ha slått lyset som blir reflektert frå henne.

Så ho ville sett seg sjølv òg!

Så sjølv om eg ikkje har reist tilbake i tid,
kan eg på eit vis sjå mi eiga fortid.

Og di raskare ho beveger seg, -

- di lenger tilbake kan ho sjå.
Men det er eit problem.

Det er sjølvsagt umogleg for
noko objekt å fare fortare enn lyset.

Men det er interessant å tenkje seg det.

Pga. Einstein har tanken om å bryte
"lysmuren" vore utenkjeleg for fysikarar.

Men Einstein meinte òg at dei tre
romdimensjonane var knytte til tid:

Ein fjerde dimensjon.
Han kalla dette systemet for tidrommet.

Det er denne modellen
av universet vi bruker i dag.

Han sa òg det var teoretisk mogleg
å "brette" tidrommet for å skape bruer.

I dag er desse bruene
kjende som "ormehòl".

Tunnelar som er snarvegar
gjennom rom og tid.

Denne teorien er overtydande, men til
ekte tidsreiser trengst det ekte ormehòl.

I jakta på ormehòl er det lurt
å starte her. I Moskva.

I denne svære kontorbygningen
frå sovjettida i dei sørlege forstadene.

Det russiske instituttet for romvitskap.

På eit av dei mange kontora
sit ormehòljegeren Nikolaj Kardasjov.

Han har vore med på leitinga etter
utanomjordisk intelligent liv (SETI).

Og drive forsking på svarte hòl.

Men det er innan radioastronomi
han har sett djupast spor etter seg.

Det begynte på 1950-talet,
ein gullalder for sovjetisk vitskap.

Det kan verke overraskande,
men på 1950-talet -

Prof Nikolaj Kardasjov
Lebedev-instituttet
- vart det bygd
mange nye observatorium.

Hovudsakleg optiske teleskop, -

- men nokre vart kopla til radioteleskop.

Det nye feltet radioastronomi gav forskar-
ane ny og betre tilgang til himmelrommet.

Krafta til eit radioteleskop avheng
av kor stor antenna er.

Ho kan ikkje bli uendeleg stor.
Men koplar vi teleskop saman, -

- får vi ei virtuell antenne som
svarer til avstanden mellom dei.

Nokre teleskop var kopla saman lokalt.

Men Kardasjov fann ut
at med ny teknologi -

- kunne teleskop som var langt
frå kvarandre, knytast saman.

På 1960-talet snakka vi om
kva vi kunne oppnå -

- om vi bygde
svære teleskop på bakken.

Med antenner større
enn diameteren til jorda.

Kva kunne vi oppdage
med slike teleskop?

Men Kardasjov tenkte endå lenger.

Han ville bruke den nyaste teknologien
til å utvide nettverket utover i rommet.

Det var i den tida då den første
satellitten vart skoten opp, -

- og vi fekk dei første
store datamaskinane.

Så vart det mogleg
å samle store mengder data -

- i små elektroniske innretningar.

Vi tok i bruk alle
dei teknologiske nyvinningane.

RadioAstron-programmet vart til.
Målet var å realisere draumen -

- om ei antenne som strekte seg
frå jorda til månen.

Regima og løyvingane kom og gjekk,
men RadioAstron overlevde.

I 2011, 50 år etter at Nikolaj fekk
ideen til eit radioteleskop i rommet, -

- vart det endeleg skote opp.

Og du såg på då raketten letta?

Ja. Det var vakkert.

I dag, seks år etter oppskytinga, -

- kjem professor Kardasjov
til Pusjtsjino-observatoriet, -

- ein av basestasjonane til RadioAstron.

Sidan glansdagane i sovjettida -

- har Pusjtsjino falma ein del.

Men det blir gjort
observasjonar her enno, -

- og anlegget er ein viktig del
av RadioAstron-prosjektet.

Kardasjov er her i lag med Jurij Kovaljov,
prosjektforskar ved RadioAstron.

Er det sant at dreiemekanismen
til teleskopet er hundre år gammal?

Ja, dei kom frå kanontårna
på eit slagskip -

- som vart bygd på 1800-talet.

I dag speler 1800-tals-
teknologien ei nøkkelrolle -

- i eit av dagens mest ambisiøse
vitskapsprosjekt.

RadioAstron er faktisk
det største teleskopet som er bygd.

Samanliknar vi det med digitale
kamera med høg oppløysing, -

Prof. Jurij Kolalev, RadioAstron
- så har dette den høgaste
oppløysinga nokon gong.

RadioAstron er
eit internasjonalt samarbeid.

Men dataa blir samordna i Russland.

Blir det oppdaga eit ormehòl,
er det her det vil skje.

Ingen har sett ormehòl, men ifølgje teo-
rien kan dei forvekslast med svarte hòl.

Det er der Jurij og Nikolaj
har begynt å leite.

Vi håpa å sjå svarte hòl,
eller iallfall skuggar av svarte hòl, -

- i nabogalaksar.

Vi har observert galaksen Virgo A,
eller M-87, som ligg relativt nær oss.

Oppløysinga til RadioAstron er god nok
til å sjå skuggen av det svarte hòlet -

- i sentrum av galaksen,
slik teorien føreseier.

Men vi oppdaga dessverre ikkje
stråling frå galaksesenteret.

Vi trur grunnen til det er -

- at kosmisk støv i sentrum av galaksen
absorberer og spreier strålinga.

Og derfor såg vi det ikkje.

Skal dei ha nokon sjanse til å sjå
gjennom støvet og oppdage ormehòl, -

- må dei ha eit større
og betre system: Millimetron.

Det er allereie under utvikling.

Dersom vi observerer galaksen
med Millimetron, -

- og ser eit tydeleg objekt
i galaksesenteret -

- som er mindre
enn eit svart hòl ...

-Då må det vere eit ormehòl?
-Ja.

Men sjølv før Millimetron kjem i drift, -

- kan vi klare å oppdage ormehòl
allereie no, ifølgje Nikolaj.

Teorien føreseier at gass og støv,
tilmed stjerner, kan bli kasta ut -

- gjennom ormehòl
og bli synlege for oss.

Truleg svært uvanlege objekt.
Så det er lett å sjå skilnad.

Poenget er: Dersom vi ser objekt
som er vanlege i galaksen vår, -

- må det vere eit svart hòl,
for ingenting kjem ut av det.

Men er det eit ormehòl, kan det komme
noko uvanleg, noko atypisk, ut av det.

Derfor kan vi vente
at det er noko uvanleg -

- ved objekta, dette støvet, mediet,
som omgir ormehòl.

Slik eg forstår det, føreseier teorien
at vi vil sjå noko uvanleg, -

- eit teikn på at det er
eit uvanleg objekt, eit ormehòl.

Finst det ormehòl, så vil Nikolaj, Jurij
og Millimetron nesten sikkert finne dei.

Sannsynlegvis.

Men det er ikkje enkelt
å bruke dei til tidsreiser.

Dei er millionar av lysår unna.

Og om du kom deg dit
og overlevde ferda gjennom dei, -

- er det ikkje sagt kvar du vil hamne.

Du kan hamne her ...

Eller her ...

Eller her.

Men du kan også hamne her.
Og det ville ikkje vere særleg moro.

Dessutan: I teorien kan ormehòl kollapse
og knuse alt som er inni dei.

Skal tidsmaskinen din bruke ormehòl, -

- må du finne ein måte
å hindre dette på.

Heldigvis kan universet ha ei løysing
i form av ei av fysikkens største gåter.

Tamara Davis er på veg til eit anlegg der
ho studerer dette forbløffande fenomenet.

Som alle gode teleskop
er det langt utanfor allfarveg.

Dette er Anglo-Australian Telescope,
det største optiske teleskopet i Australia.

Det fangar opp lyset frå galaksar
som er milliardar av lysår unna.

Når vi opnar kuppelen, kjem lyset ned
og blir reflektert av ein spegel -

- som er på det nivået vi står no.

Så går det opp i
den svarte dingsen på toppen.

Derfrå kan ein anten reflektere det
tilbake til kameraa og få fine bilete ...

Eller vi kan, slik vi gjer no,
fange enkeltgalaksar i optiske fibrar.

Dette er spektrografrommet.
Det er her det aller siste skjer.

Dei optiske fibrane ovanfrå
går gjennom desse røyra -

- og inn i spektrografen.

Der blir lyset delt og går inn i to kamera.
Det raude og det blå der borte.

Då kan vi sjå heile lysspekteret og måle
korleis galaksane fjernar seg frå oss, -

- kor fort, og kva dei består av.

Tamara og kollegaene vil vite
kor fort galaksane beveger seg, -

- for det kan kaste lys over
korleis universet utvidar seg.

Lenge trudde vi at utvidinga ville
bremse opp pga. gravitasjonskreftene.

Når eg hoppar,
dreg tyngdekrafta meg ned att.

Når galaksar blir slengde frå kvarandre,
burde gravitasjonen dra dei saman att.

I 1990-åra klarte folk å måle endringar
i utvidinga nøyaktig nok til å finne svaret.

Det rare var at det skjer inga
oppbremsing. Utvidinga skyt fart!

Var det slik her, ville noko eg kasta opp
i lufta, berre fyke ut i rommet.

Det er noko der ute som skyv i staden
for å dra. Vi veit ikkje kva det er, -

- men det utgjer det meste av universet.
Vi kallar det mørk energi.

Mørk energi var eit heilt uventa
fenomen. Det burde ikkje vere der.

Ingen forstår kva det er,
eller korleis det fungerer.

Det er det dei prøver
å finne ut her i Australia.

Lykkast dei, vil dei ikkje berre ha løyst
ei av fysikkens største gåter.

Dei kan også ta oss
eit steg nærmare tidsreiser.

Mørk energi kan vere det som trengst
for å manipulere ormehòl, -

- og utnytte dei underlege
eigenskapane dei har.

Ormehòl kan gjere det mogleg
å reise i tid.

Men då må vi klare å halde dei opne
lenge nok til å komme gjennom.

For å klare det må vi ha negativ energi.

Men vi har ikkje funne nokon stad
der det finst naturleg negativ energi.

Bortsett frå, kanskje, i det stoffet som
gjer at utvidinga av universet skyt fart.

Det gir håp om at vi kanskje kan klare
å lage eit ormehòl og dermed reise i tid.

Dette er svært spekulativ vitskap.
Negativ energi er berre ein idé, -

- men ein idé som kan vise seg å vere
reell når vi veit kva mørk energi er.

Og då ... Kven veit?

Vi veit ikkje
om vi klarer å lage eit ormehòl.

Om det er teknisk mogleg.
Det er iallfall ikkje mogleg no.

Men kven veit kva ein framtidig
menneskesivilisasjon kan klare?

Teknologien utviklar seg så raskt at vi
kanskje får kontroll over rom og tid.

Eit mål for moderne fysikk er å sjå om
vi kan gjere framsteg i den retninga.

Om moderne fysikk står hardt nok på,
kan vi kanskje lage ein tidsmaskin -

- ved å utnytte den mørke energien til
å halde open ein tenkt kosmisk portal.

Men i mellomtida
finst det ein annan måte.

Ein idé som slo rot hos Ron Mallett
då han oppdaga relativitetsteorien -

- i frelsesarmébokhandelen
då han var tolv år.

Eg tenkte: "Einstein er eit stort geni.
Han står ved eit timeglas."

"Kanskje han veit noko om tida."

Eg tenkte: "Om det finst måtar å endre
tida på, og om eg kan forstå Einstein," -

- "då vil eg vite om det er mogleg
å lage ein tidsmaskin."

Då vart eg oppteken av Einstein
og prøvde å forstå teorien hans.

Eg begynte på Penn State
og tok til slutt PhD i fysikk.

Men eg sa ikkje til nokon av profes-
sorane kva eg var interessert i.

Eg hadde ei dekkhistorie.

For det viser seg at teorien til Einstein
leier til teorien om svarte hòl.

Svarte hòl påverkar ikkje
berre lyset, men også tida.

Dei kan altså fungere som ein tidsmaskin.
Derfor ville eg studere svarte hòl.

Tanken om svarte hòl var den gongen
rekna som sprø, men legitimt sprø.

Medan tanken om tidsreiser
var rekna som skikkeleg sprø.

Derfor ville eg studere svarte hòl.

Etter ein vellykka karriere
innan det som er lovleg sprøtt, -

- har Mallett no gått laus på det
som er skikkeleg sprøtt.

For Ron har laga teikningar
til ein tidsmaskin.

Ut frå det han lærte som tolvåring
om universet til dr. Einstein.

På ein lab på University of Connecticut
finst det ein modell av maskinen hans.

I relativitetsteorien
fungerer rommet som eit stoff.

Og det stoffet kan endrast
ved hjelp av masse eller energi.

Dette er ei framstilling av løysingane
på gravitasjonslikningane til Einstein.

Eg skal slå på apparatet ...

Og auke spenninga.

Med damp frå tørris
gjer eg strålane synlege.

No ser de strålane.

Men de ser ikkje at lysstrålen går i sirkel.

Dette skaper ein sirkulerande lysstråle.

Etter mine utrekningar
skal rommet inni dette bli vridd.

Som når ein rører i ein kopp kaffi.

For å sjå at rommet blir vridd, -

- kan vi bruke ein elementær-
partikkel som nøytronet.

Nøytronet snurrar rundt og har
ein spinnakse i ei bestemt retning.

Sender vi
ein nøytronstråle gjennom dette, -

- vil kvart nivå skape
stadig større vriding i spinnet.

Då skulle det bli
ei målbar vriding på spinnet.

Og det seier oss
at rommet faktisk blir vridd.

Fordi rom og tid heng nøye saman,
vil det å fordreie rommet endre tida.

Lett å seie, men med nok lysintensitet
i eit rom som er lite nok ...

Vi har ein laser
som skyt i denne retninga ...

Ron har vist at dette er mogleg.

I teorien, iallfall.

Denne likninga seier at
dersom du aukar intensiteten nok, -

- kan du klare å vri tida.

Det inneber at ...

Dette er ei tidslinje
vi alle lever langs ...

Dette er fortida, notida og framtida.

Alle blir førte med denne tidselva
frå fortida mot framtida.

Men dersom rommet
blir vridd kraftig nok, -

- vil denne lineære tidslinja
vri seg i ei sløyfe.

Så dersom tida no blir ei sløyfe, -

- kan det gjere det mogleg
å reise tilbake i tid.

Alt som trengst til maskinen hans,
har vi allereie.

Han treng ikkje ny vitskap for å fungere.

Du kan bruke dette i din tidsmaskin.

Du treng berre enormt med kraft og
ein måte å gjere han mikroskopisk på.

Det betyr at du må bli ekspert
på eit anna felt innan fysikken.

Kvantemekanikk.

Kvantemekanikken er ein teori
som vart utvikla frå ca. 1900, -

- og som beskriv nokre eksperiment
som ikkje passa inn i den gamle, -

- som vi kallar klassisk mekanikk.

Prof Shohini Ghose
Wilfrid Laurier University
Så vi trong ein ny teori for
å beskrive åtferda til ørsmå objekt -

- som elektron, foton og atom.

Det kom som eit sjokk den gongen.

Dei grunnleggjande naturlovene gjaldt
ikkje for naturens aller minste partiklar.

Eksakte beskrivingar
og målbare eigenskapar -

- måtte vike for moglegheiter
og usikkerheit.

Vitskapen skulle forklare. Kvantemeka-
nikken såg ut til å gjere det motsette.

Ein av dei største forskjellane
mellom klassisk fysikk og kvantefysikk -

- er at kvantefysikken seier noko
om kva som er sannsynleg.

Ein rar måte å tenkje på universet på.

I fysikken prøver vi
å beskrive alt heilt presist -

- og føreseie kva som vil skje,
på ein deterministisk måte.

Kvantefysikken tillèt ikkje det.

I den mikroskopiske kvanteverda synest
årsak og verknad meir eller mindre valfritt.

Og tida har ikkje lenger
konstant retning eller fart.

Om denne saltbøssa var ei kvanteobjekt,
det vi då ville sjå i vår verd, -

- var at ho kunne vere på to stader
samtidig, eller på ingen av dei.

Ho kunne tilmed vere
mange stader på ein gong.

Dette brotet med det vi ser som normalt,
betyr at kvantefysikkens gåtefulle verd -

- høyrer naturleg saman med ukon-
vensjonelle idear som tidsreiser.

I Wien i Austerrike har
det skjedd mykje gåtefullt.

Det er her denne mannen utforskar noko
av det raraste kvanteverda har å by på.

Han er med i eit team som under-
søkjer fenomenet samanfiltring.

Kvantesamanfiltring er eit underleg
fenomen i kvantemekanikken.

Johannes Handsteiner
Senter for kvantevitskap og -teknologi
Det betyr at to partiklar kan vere godt kor-
relerte sjølv om dei ikkje er på same stad.

Eg tenkjer på dei som eit terningpar.

Ein kan flytte dei uendeleg
langt frå kvarandre, -

- og trillar du den eine, vil den andre
vise den same sida momentant.

Dei er låste saman.

For 90 år sidan sa Einstein
at det skjer noko rart i naturen.

Han kalla samanfiltring
for "spooky action at a distance".

Det betyr at to partiklar ter seg som éin,
same kor langt frå kvarandre dei er.

Einstein hata denne tanken, og forskarar
har prøvd å bevise at det ikkje stemmer.

Wien-gruppa har laga eit eksperiment
for å teste ideen til brestepunktet -

- ved å bruke samanfiltra foton.

Dette er ei kjelde til samanfiltra foton.

I denne krystallen skjer
det merkelege fenomenet -

- at eit foton iblant blir nedbrote til to
infraraude foton, som så blir samanfiltra.

Dei samanfiltra fotona blir så sende
gjennom optiske fibrar ut av bygningen.

Vi står no på taket, og herifrå
sender vi dei samanfiltra fotona, -

- som blir laga nede på laben,
mot to mottakarar langt unna.

Vi bruker teleskopet i kuppelen her
til å sende eit av fotona -

- mot økonomiuniversitetet
i den retninga.

Det andre fotonet i det samanfiltra foton-
paret sender vi mot sentralbanken der.

Vi bruker IR-lys på dei
slik at dei ikkje er synlege, -

- og til å rette dei inn
bruker vi ein grøn laser.

Stemmer teorien, skal fotona halde seg
samanfiltra sjølv på stor avstand.

Fysikarane har lenge lurt på
korleis dette kan skje.

Kanskje kan partiklane velje
kva eigenskapar dei vil ha?

Avtale seg imellom før dei blir målte?

Eller kanskje kan dei tilmed
føreseie målinga før ho er gjord?

Teamet har gjort sitt ytste for
å hindre noko slikt.

Og målingane synest å vise
at partiklane er samanfiltra, -

- noko Einstein håpa dei ikkje ville vere.

Det er verkeleg pussig
at samanfiltra foton, -

- som i det nyaste eksperimentet
vart skilde med over 1500 km, -

- likevel er knytte til kvarandre.

Det er svært forbløffande.

Endå meir forbløffande er det at saman-
filtring betyr momentan kommunikasjon.

Og det er mykje raskare
enn lysfarten.

Dersom ein kunne manipulere
fotonet på den eine staden, -

- kunne ein påverke fotonet
på den andre staden momentant.

Då kunne ein kommunisere
raskare enn lysfarten -

- om partiklane
er langt frå kvarandre.

Kan vi lage eit system som
kommuniserer raskare enn lyset, -

- kjem tidsreiser til fortida litt nærare.
Men vi er ikkje der enno.

Vi kan ikkje manipulere eitt foton.
Vi berre måler det, -

- og så bestemmer det tilfeldig om det
er horisontalt eller vertikalt polarisert.

Men vi kan ikkje overføre informasjon.

-Skuffande.
-Ja.

Men då kan heller ingen drepe bestefar -

- og momentant slette meg frå universet.

Sjølv om samanfiltring enno ikkje
er rekna som ein snarveg til fortida, -

- er ikkje døra heilt lukka.

Ein kan lage formlar for samanfiltringa.
Det er svært enkelt og ser vakkert ut.

Men korleis dette fungerer i naturen,
har vi inga aning om.

Kvantesamanfiltring er eit fenomen som
har forbløffa fysikarar sidan 1920-talet.

Det verkar meir og meir sannsynleg
at det verkeleg finst.

Men for å utnytte det i ein tidsmaskin
må vi vite korleis det fungerer.

Til Perimeter-instituttet i Waterloo
i Canada kjem fysikarar -

- for å sleppe unna keisemda
i konvensjonell tenking.

Å tenkje nytt er norma her.
Og ingenting er forbode område.

Her revurderer dei så å seie alt.
Også tida sjølv.

Kva er tid?

Tid er ...

Det er eit godt spørsmål.

Tid er endringa i ...

Det er ikkje noko enkelt svar på det.

Kan vi begynne på nytt?
Det er vanskeleg.

Prof. Rafael Sorkin
Éin lærdom frå 1900-talsfysikken er
at det ikkje finst noka absolutt tid.

Dr. Wolfgang Wieland
Det grunnleggjande
er ikkje tida i seg sjølv, -

- men utviklinga av ting
og dynamikken mellom dei.

Prof. Sumati Surya
Hendingar skje i ei rekkjefølgje.
Noko kjem før noko anna.

Og denne rekkjefølgja er det
vi truleg oppfattar som tid.

Prof. Neil Turok
I klassisk teori er det ingen tankar
om at tida går framover.

Tid er berre noko som er gitt.

Og universet er gitt for all tid
og kan skildrast matematisk.

Men kvifor opplever vi det slik
at vi lever på eit punkt i tida?

Dei fleste fysikarar svarer på dette
ved å hevde at tid er ein illusjon.

Ein måte vi forklarer røyndommen på.

Men Lee Smolin har komme til
at dette er feil når det gjeld tid.

At tid er noko reelt.

Det tida gjer, er å skape
framtida frå notida.

Tid er noko grunnleggjande.

Prof. Lee Smolin
Den mest grunnleggjande delen
av vår oppleving av verda.

Det er den delen av opplevinga vår
som går heilt ned til grunnplanet.

Vi veit at lufta består av atom
som vi ikkje kan sjå, osb.

Vi er vane med
at mangt er ein illusjon.

Men tidas gang ...
Det er alltid ein augneblink, -

- og alt som er verkeleg,
er verkeleg i augneblinken, -

- éin i ein straum av augneblinkar.

Eg har komme til
at det ikkje er nokon illusjon.

Vi opplever tida på denne måten
fordi det er slik naturen er.

Vi er langt frå å kunne forklare
kvifor vi opplever at universet -

- strøymer gjennom tida.
Det er eit svært djupt spørsmål.

Det ligg til grunn
for Lee Smolins syn:

Det er eit så grunnleggjande
trekk ved røyndommen -

- at det må vere fundamentalt
og ikkje "emergent".

Eg er ikkje overtydd om det.

Den største innvendinga mi er
at eg ikkje ser nokon likningar.

Det er berre ord så langt.

Men eg har stor respekt for han
fordi han utfordrar alle og seier:

"De forstår ikkje røyndommen" -

- "fordi de ikkje veit kva dette fundamen-
tale trekket ved han er." Og det er sant.

Kvifor trur du så mange ikkje går med på
at tid er noko grunnleggjande?

Dei har ikkje tenkt gjennom det.

Det dei ikkje har tenkt gjennom,
er korleis matematikken "lurer" oss.

Matematikken er eit fantastisk
hjelpemiddel i fysikken.

Han gjer det mogleg for oss
å lage presise modellar -

- av systema vi studerer i fysikken,
og han er svært kraftfull.

Men så kraftfull
at vi begynner å gjere den feilen -

- at vi innbiller oss
at naturen er matematikk.

Og viss noko er matematikk,
er det alltid sant.

Dermed blir matematikken tidlaus.

Då begynner vi ubevisst å overføre
denne oppfatninga av tidløyse til naturen.

Vi kan spørje: Finst det ein matematikk
som høver til endring og vekst i tid?

På same måten som geometrien høver
for eit sett med statiske forhold?

Den matematikken finst ikkje.
Han kjem ...!

Når han kjem, blir han til.

Kva inneber dette
for tanken om tidsreiser?

Det første og enklaste svaret er
at tidsreiser truleg er umogleg.

Om det som er verkeleg, er notida,
og fortida berre er verkeleg -

- på den måten at det finst
minne om henne i notida ...

Og om framtida enno ikkje finst,
då er det ingen stad å reise til i tid.

Har Smolin rett i at tidas gang -

- er eit verkeleg, grunnleggjande
fenomen, er alt håp ute.

Men er tida ikkje verkeleg, men trer fram
som ein illusjon pga. ein tidromsblokk, -

- då ser det lysare ut
for dei som vil reise i tid.

Eg trur det er eit visst sannsyn for
at vi kan reise bakover i tid.

Eg trur ikkje det er sannsynleg
at det er umogleg.

I kvantefysikken er ingenting umogleg!
Partiklar går gjennom vegger.

Vi har kvantetunnellering,
som i klassisk fysikk er umogleg.

På same måten, sjølv om det i klassisk
fysikk er umogleg å reise bakover i tid, -

- pga. kausalitetsprinsippet,
at A kom før B ...

Kvantemekanisk sett tviler eg på
at tid er noko grunnleggjande.

Derfor har eg håp, for dersom noko ikkje
er grunnleggjande, kan vi utnytte det.

Vi kan truleg bryte regelen
om vi finn ut korleis det kan gjerast.

Men det ligg langt framme.

Ingen har nokon truverdig tanke
om korleis vi kan reise bakover i tid no.

Men fordi det ikkje er noko
som forbyr det, kan det skje?

Eg vil ikkje sjå bort frå det.

Fysikken har lært oss
at dei nye tankane alltid er uventa.

Dei støyter alltid imot etablerte
sanningar. Så ein skal aldri seie aldri.

For det dukkar nok opp ein smarting
som klarer å bryte regelen.

Tenk deg at du har laga
verdas første tidsmaskin.

At du har gjort teoretisk vitskap
til ein praktisk realitet.

Du kan ha lært å manipulere
samanfiltra partiklar, -

- eller oppdaga korleis
du kan lage og styre ormehòl.

I dag er dette utanfor rekkjevidde.

Men vi lærer meir,
og det rykkjer nærmare.

I morgon kan det vere innanfor rekkje-
vidde. Det er berre eit spørsmål om tid.

Om eg hadde ein tidsmaskin og kunne
dra tilbake og møte far, så ville eg seie:

"Eg er glad i deg."
Og: "Slutt å røykje."

Eg ville reist inn i framtida for å få vite
korleis universet utviklar seg til siste slutt.

For eg vil lese
den siste sida i ei bok!

Eg ville reist 500 år inn i framtida.

Det er langt nok framover til
at spørsmåla mine vil ha fått svar.

Men eg ville framleis klare
å snakke med folk.

Dinosaurtida ville vore spennande.

Dinosaurane var kule,
naturen var flott og interessant, -

- og det fanst ingen menneske.
Herleg!

Dinosaurar er interessante nok,
men framtida freistar meir.

Eg ville reist inn i framtida i håp om
å sjå at menneskearten blømer.

Eg ville reist tilbake for
å sjå korleis livet oppstod, -

- og så inn i framtida for
å sjå korleis det døyr ut.